ՏԵՍԱԴԱՇՏ

Իրան-Հայաստան Յարաբերութիունների

Չրք09202017

Last update03:42:55 AM

Back Դուք այստեղ եք՝ Home Լուրեր 1915 թւականի իրական թուրք հերոսները
Կիրակի, 04 Օգոստոսի 2013 22:47

1915 թւականի իրական թուրք հերոսները

Rate this item
(0 votes)

Գերմանիան որոշում է ընդունել Բեռլինի ու գերմանական մի շարք այլ քաղաքների մի քանի թաղամասեր, փողոցներ, շենքեր ու հանրային դպրոցներ անւանակոչել Ադոլֆ Հիտլերի եւ միւս նացցի «հերոսներ»-ի անւամբ:

Եթէ վերը հիշված նախադասութիւնը իրական լինէր, դուք ի՞նչ հակազդեցութիւն կցուցաբերէիք: Ձեր պատկերացմամբ դրան ինչպէ՞ս կհակազդէին գերմանացիները: Ինչպէ՞ս կհակազդէին Գերմանիայում բնակւող հրեաները: Իմ պատկերացումը համապատասխանում է ձեր պատկերացմանը: Գերմանացիներն ու հրեաները դա կհամարէին անընդունելի ու անհասկանալի:

Իսկ դա այսօր իրականութիւն է դարձել Թուրքիայում, որտեղ ընդունելի է համարւում բազմաթիւ թաղամասեր, փողոցներ ու դպրոցներ կոչել Թալեաթ Փաշայի եւ «Իթթիհադ վա թարաղի» կոմիտէի «հերոսներ»-ի անւամբ, ովքեր ոչ միայն ծրագրել ու գործադրել են Հայոց Ցեղասպանութիւնը, այլեւ պատասխանատու են նոյնիսկ Օսմանեան կայսրութեան կործանման համար:

Վերջին գնահատումների համաձայն, Ստամբուլում, Անկարայում եւ այլ քաղաքներում պաշտօնապես գոյութիւն ունեն «Թալեաթ Փաշա» կոչւող 8 թաղամասեր ու քաղաքամասեր, «Թալեաթ փաշա» կոչւող 38 փողոցներ ու ծառուղիներ, «Թալեաթ Փաշա» կոչւող 7 հանրային դպրոցներ, «Թալեաթ Փաշա» կոչւող 6 շէնքեր, «Թալեաթ Փաշա» կոչւող 2 մզկիթներ: 1922 թւականին ահաբեկւելուց յետոյ Թալեաթ Փաշան հողին հանձնվեց Բեռլինում, սակայն 1943 թւականին թուրքերին մխիթարելու նպատակով նացցիները նրա աճիւնները փոխադրեցին Ստամբուլ: Նա զինւորական պատւով վերայուղարկաւորւեց Ստամբուլի «Յաւերժական ազատութեան բլուր»-ի գերզեմատանը: «Իթթիհադ վա թարաղի» կոմիտէի միւս կարկառուն առաջնորդներից՝ Էնւէր Փաշայի աճիւնները նոյնպէս 1996 թւականին Տաջիկստանից փոխադրւելով, զինւորական պատւով ամփփուեցին Թալեաթի կողքին, իսկ յուղարկաւորման հանդիսութեանը հետեւեցին Թուրքիայի ժամանակի նախագահ Սուլէյման Դեմիրելն ու այլ բարձրաստիճան պաշտոնատարներ:

Արդեօք հերոսների այդ պաշտամունքը պիտի համարել ծրագրաւորւած, թէ՞ պատահական արարք: Արդեօք 1915 թւականի մերժումը սոսկ պետական քաղաքականութիւն է, թէ՞ լիովին հովանաւորւում է  պատմութեան պետական վարկածով ուղեղի լւացման ենթարկւած թուրք հասարակութեան կողմից:

Անկասկած, Իթթիհադական առաջնորդների գործադրած ցեղասպանութեանը նկատելի է զանգւածների մասնակցութիւնը, ինչը նպատակ ունէր հայերին տեղահանութեան ենթարկել իր 3000-ամեայ պապենական հայրենիքից, ինչպես նաեւ շտապ կերպով նրանց ունեցւածքը, հարստութիւններն ու սեփականութիւնը փոխանցել թուրք ու քուրդ հանրութեանը եւ հազարաւոր պետական պաշտոնեաների:

Այդուհանդերձ, չնայած այդ զանգւածային մասնակցութեանն ու հերոսների պաշտամունքի, կարելի է հանդիպել խոշոր թվով թուրք ու քուրդ հասարակ քաղաքացիների, ինչպէս նաեւ պետական պաշտօնեաների, ովքեր հրաժարւել են մասնակցել կոտորածներին ու կողոպուտին: Թուրքիայում լիարժէք լռութիւն է տիրում իրական այդ պաշտօնեաների մասին, որոնք հրաժարւել են կատարել պետական հրամանները եւ ընդհակառակը փորձել են պաշտպանել ու փրկել հայերին: Նրանք իրենց այդ քայլի համար շատ թանկ են վճարել, զրկւել են իրենց զբաղեցրած պաշտօններից ու նոյնիսկ կորցրել են իրենց կեանքը: Այս յօդւածում կփորձենք մեծարել իրական, սակայն չփառաբանւած այդ կարգի մի քանի հերոսների:

Ջալալ Բէյը Կոնիայի նահանգապետն է եղել:  Նահանգ, որը գտնւում է կենտրոնական Անատոլու արեւմուտքում եւ հանդիսացել է այն կենտրնը, որտեղից դէպի Սիրիայի անապատներն էին քշվում Անատոլու հիւսիսային ու արեւելեան բաժիններից տեղահանված հայերը: Նա աւելի վաղ վարելով Հալէպի նահանգապետի պաշտօնը լաւապես գիտակցում էր թէ ինչ ճակատագիր է սպասում հայերին այդ ճանապարհին ու եթէ նրանք նոյնիսկ փրկւեն բռնագաղթից ու հասնեն Տէր Զօր, ականատես են լինելու ինչպիսի դաժանութիւնների: Ջելալ Բէյը փորձում է համոզել «Իթթիհադ վա թարաղի»-ի առաջնորդներին, ասելով թէ Անատոլում կամ Հալէպում հայկական որեւէ ապստամբութիւն գոյութիւն չունի եւ հետեւաբար զանգւածային տեղահանութիւնն անիմաստ է: Այդուհանդերձ նրան ենթակայ պաշտօնեաներից մէկը Մարաշում ձերբակալելով ու կախաղան հանելով բազմաթիւ հայերի իրավիճակի բռնկման պատճառ է դառնում, ինչը հանդիպում է հայերի դիմադրութեանը: Արդիւնքում Ջելալ Բէյը հեռացւում է Հալէպի նահանգապետի պաշտօնից եւ ուղարկւում է Կոնիա: Այդտեղ էլ, չնայած Ստամբուլից հասնող հրամաններին, նա հրաժարւում է կազմակերպել Կոնիայի հայերի զանգւածային տեղահանութիւնը: Մինչեւ 1915 թւականին իր պաշտօնազրկումը նրան յաջողւում է փրկել հազարաւոր հայերի կեանք: Կոնիայի նահանգապետութեան շրջանի իր յուշերում նա իրեն նմանեցնում է «անհատի, որը նստած է գետի ափին ու բացարձակապէս  մարդկանց փրկելու միջոցներ չունի: Գետից արիւն է հոսում եւ հազարաւոր անմեղ երեխաների, տարեցների ու անօգնական կանանց իր հետ դէպի մոռացութիւն է տանում: Ես դատարկ ձեռքով փրկեցի նրանց, որոնց կարող էի, իսկ մնացեալը անվերադարձ գնացին գետի հոսանքի հետ»:

Հասան Մազհար Բէյը Անկարայի նահանգապետն է եղել: Նա հրաժարւելով տեղահանութեան հրամանը գործադրելուց փրկել է Անկարայի հայկական համայնքին, ասելով թէ «Ես վալի (նահնգապետ) եմ, ոչ թե բանդիտ: Ես չեմ կարող դա կատարել: Ուրիշին բերէք ու նստեցրէք իմ աթոռին, ով կկարողանայ գործադրել այդ հրամանները»: Նա պաշտօնից հեռացւում է 1915 թւականի օգոստոսին:

Ֆայք Ալի (Օզոնսոյ) Բէյը կենտրոնական Անատոլու նահանգներից Քեոթահիայի նահանգապետն էր: Երբ Ստամբուլից ստացւում է տեղահանութեան մասին հրամանագիրը, նա հրաժարւում է այն գործադրելուց եւ ընդհակառակը հրահանգում է այլ տեղերից Քեոթահիա հասնող հայերին պաշտպանել ու խնամել: Նա շուտով կանչւում է Ստամբուլ պատասխանելու իր անհնազանդութեան համար, իսկ Քեոթահիայի ոստիանապետ Քեմալ Բէյը նրա բացակայութեամբ հնարաւորութիւն է ստանում սպառնալու տեղի հայութեանը նրանց կանգնեցնելով իսլամ ընդունելու կամ տեղահանութեան այլընտրանքի առջեւ: Հայերը պարտաւորւած որոշում են կրօնափոխ լինել: Ֆայք Ալի Բէյը վերադառնալով, զայրանում է: Ոստիկանապետին հեռացնում է աշխատանքից ու կրկին հարցում է կատարում հայերին կրօնափոխ լինելու ցանկութեան մասին: Բացառութեամբ մէկի, նրանք բոլորը ցանկութիւն են յայտնում պահպանել քրիստոնէութեան կրօնը: Ֆայեք Ալու եղբայր՝ Սուլէյման Նազիֆ Բէյը, լինելով ճանաչված ու հզոր գրիչ ունեցող բանաստեղծ, իր եղբօրը խրախուսում է չմասնակցել այդ բարբարոսութեանը եւ չարատաւորել ընտանեկան անունը: Չնայած իր հրաժարական դիմումներին Ֆայեք Ալի Բէյը չի հեռացվում պաշտօնից: Նա աւարտին է հասցնում Քեոթահիա ժամանած հայերի պաշտպանութեան պարտականութիւնը, բացառութեամբ մէկի, որը կրօնափոխ լինելուց յետոյ տեղահանւում է:

Մուսթաֆա Բէյը (Ազիզօղլու) եղել է տեղահանութիւնների ճանապարհի վրայ գտնւող Մալաթիայի տարածքի կառավարիչը: Թէեւ նա անկարող է եղել փրկելու հայերին, այդուհանդերձ մի քանի հայերի ապաստան է տւել իր տանը: Նա սպանւել է իր որդու հետ միասին, «Իթթիհադ վա թարաղի» կուսակցութեան համակիրների միջոցով, որոնք որոնում էին «Գայվուր»-ներին:

Տեղահանութեան հրամանագրի գործադրումից հրաժարւել են նաեւ մի շարք այլ պետական պաշտօնեաներ, այդ թւում Քասթամոնոյի նահանգապետ Ռեշիդ Բէյը, Էրզրումի նահանգապետ Թահսին Բէյը, Բասրայի նահանգապետ Ֆերիդ Բէյը, Եոզգաթի տարածքի կառավարիչ Մեհմեթ Ջեմալ Բէյը եւ Բաթմանի տարածքի կառավարիչ Սաբիթ Բէյը: Այս պաշտօնեաները ի վերջո հեռացւել են իրենց պաշտօններից՝ փոխարինվելով առաւել հնազանադ պաշտօնեաներով, որոնք գործադրում էին յիշեալ տարածքներից հայերին տեղահան անելու հրամանը:

Ամենադաժան ճակատագրին արժանացած անյայտ հերոսներից է Դիարբեկիրի մերձակայքում գտնւող փոքրիկ քաղաք՝ Լիչէի կառավարիչ Հուսէյն Նասիմի Բէյը: Երբ Դիաբեկիրի նահանգապետ Ռեշիդ Բէյը շտապ կոտորածների միջոցով  կազմակերպում է Դիարբեկիրի տարածքի հայերի ամենադաժան բնաջնջումը, Հուսէյն Նասիմի Բէյը համարձակութիւն է ունենում պաշտպանելու եւ փրկելու Լիչէի հայերի կեանքը, որոնց թիւը հասնում էր 5980 հոգու: Ռեշիդ Բէյը Դիարբեկիրում հանդիպման է հրաւիրում Հուսէյն Նասիմին եւ Հարուն անունով իր չերքեզ զինւորական թիկնապահին հրամայում է ճանապարհին ձերբակալել նրան: 1915 թւականի յունիսի 15-ին Հարունը սպանում է Հուսէյն Նասիմին ու նրա դիակը նետում է ճանապարհի եզերքին գտնւող փոսի մէջ: Այդ օրւանից սկսած Լիչէից Դիարբեկիր տանող ճանապարհին գտնւող սպանութեան վայրը կոչւում է «Թոյրբէ-ի Քայմաքան», կամ Կառավարչի փոս անւամբ: Թրքական արխիւները դա արձանագրել են, որպէս «Հայերի միջոցով իրկանացւած կառավարչի սպանութիւն»: Պատմութեան հետաքրքիր զուգադիպութեամբ 1993 թւականի հոկտեմբերին Թուրքիայի պետական ուժերը յարձակւում են Լիչէի վրայ հետապնդելու համար ենթադրեալ քուրդ զինեալ ապստամբներին: Դրա փոխարէն նրանք հրկիզում են ողջ քաղաքը եւ սպանում են խաղաղ քաղաքացիների: Դա առաջին գործն էր, որ քրդերը Թուրքիայի դեմ հարուցեցին Եւրոպական մարդու իրաւունքների դատարանում, որի արդիւնքում Թուրքիայի պետութիւնը դատապարտւեց 2.5 միլիոն ֆունտ հատուցման: Այդ թւականին մի քանի քուրդ ճանաչւած գործարարներ մահափորձերի թիրախ դարձան ու սպանւեցին հետագային Թուրքիայի վարչապետ դարձած Թանսու Չիլարի միջոցով: Զոհերից մէկը Բեհջեթ Քանթուրք կոչւող գործարար էր, որի մայրը 1915 թւականին Լիչէի ջարդերից փրկւած հայ որբերից է եղել:

Ռեշիդ Բէյը նաեւ պատասխանատու է համարւում Դիարբեկիրի տարածքում տեղահանութեան հրամանը գործադրելուց հրաժարված մի շարք պաշտօնեաների պաշտօնազրկման ու սպանութեան գործում: 1915 թւականի կէսերից մինչեւ նոյն թւականի տարեվերջ աշխատանքից հեռացւել են Չերմիքի կառավարիչ Մեհմեդ Հադի Բէյը, Սավուրի կառավարիչ Մեհմեթ Ալի Բէյը, Սիլվանի կառավարիչ Իբրահիմ Հաքքի Բէյը, Մարդինի կառավարիչ Հալիմի Բէյն ու նրան փոխարինած Շեֆիղ Բէյը: Ռեշիդ Բէյի միջոցով աշխատանքից հեռացվել ու հետագային իր իւրայիններից մէկի միջոցով սպանւել է նախ Միդեաթի եւ ապա Մարդինի մերձակայքում գտնւող լիովին հայաբնակ Դերիկի կառավարիչ Նուրի Բէյը: Արդիւնքում Դերիկի բոլոր հայ տղամարդիկ հաւաքագրւելով աքսորւել, իսկ կանայք ու երեխաներ տեղահանւել են:

Այս քաջ մարդկանց անունները յիշւած չեն պատմութեան գրքերում: Իսկ եթէ նոյնիսկ յիշւեն էլ, պատմութեան թրքական վարկածի դիտանկիւնից ստանալու են «Դաւաճան»-ի պիտակ: Երբ պետութիւնն ու զանգւածները մեծ յանցանք էին գործում ու երբ յանցագործութիւնը դարձել էր նրանց առօրեայ կեանքի բաղադրիչը, այս մարդիկ ելնելով իրենց խղճի թելադրանքից ու յաղթահարելով հարստանալու մարմաջներին, հրաժարւում են ցեղասպանութեան արշաւին մասնակցելուց:

Այս սակավաթիւ անհատներն ու նաեւ մեծ թվով թուրք ու քուրդ հասարակ քաղաքացիներ մերժելով հրահանգները, պաշտպանում են հայերին: Նրանք իրական հերոսներ են եւ ներկայացնում են «Շինդլերզ լիսթ»-ի ու «Հոթել Ռուանդա»-ի թրքական տարբերակի կերպարներին: Ժամանակակից Թուրքիայի քաղաքացիները իրենց պապերին  հերոսացնելու համար ունեն ընտրութեան երկու հնարաւորութիւն. հետեւել զանգւածային կոտորածի հեղինակներին ու կողոպտիչներին, որոնք մարդկութեան դէմ ոճիր են թոյլ տւել, կամ մաքուր խղճով այն արժանաւոր մարդկանց, ովքեր փորձել են կանխել մարդկութեան դէմ թոյլ տրւած ոճիրը: Այս իրական հերոսներին ճանաչելով թուրքերը կարող են փշրել չորս սերունդ շարունակւող ժխտողական պատմութիւնը եւ առճակատւել 1915 թւականի իրականութիւնների հետ:

Րաֆֆի Պետրոսեան

Թարգմանութիւն՝ Ռոբերտ Մարգարեան

Armenianweekly.com


Read 2810 times Last modified on Կիրակի, 04 Օգոստոսի 2013 23:06

Leave a comment

Make sure you enter the (*) required information where indicated. HTML code is not allowed.