ՏԵՍԱԴԱՇՏ

Իրան-Հայաստան Յարաբերութիունների

Հնգ01172019

Last update03:42:55 AM

Back Դուք այստեղ եք՝ Home Լուրեր Displaying items by tag: Հայաստան

Երեքշաբթի հունվարի 8-ին Իրանի Թավրիզ քաղաքում համալսարանի մի խումբ դասախոսների, լրագրողների եւ «Ղարաբաղի պատերազմին մասնակից իրանցիների» մասնակցությամբ անց է կացվել «ԼՂ-ի հակամարտության տարածաշրջանային ու միջազգային դերակատարները եւ հակամարտության կարգավորման Իրանի ներուժ հնարավորությունները» թեմայով քննարկում:

Քննարկումն իր տեսակի մեջ ոչ առաջինն է ու ոչ էլ վերջինը, այդուհանդերձ դա նախորդներից առանձնանում է որոշ առումներով:
Մինչ այս նմանատիպ քննարկումները, մասնավորապես եթե այդտեղ ինչ-որ շեշտադրում էր կատարված լինում Ղարաբաղյան պատերազմին իրանցիների մասնակցության վրա, կամ Իրանի իշխանության կարգադրությամբ չեղյալ էին հայտարարվում (ինչը շուրջ մեկ տարի առաջ կատարվեց Թավրիզի համալսարանում նախատեսված համաժողովի դեպքում) եւ կամ էլ անց էին կացվում փակ կերպով եւ այդտեղ քննարկված թեմաները հազվադեպ էին հանրության սեփականությունը դառնում: Սակայն այս անգամ քննարկմանն ու այդտեղ շոշափված թեմաներին լայնորեն անդրադարձել են իրանական ադրբեջանամետ «Առան Նյուզ» եւ «Կովկաս» մշակութային կենտրոնի կայքերը: Հրապարակված լրատվության համաձայն քննարկման ընթացքում բանախոսները Ղարաբաղը ներկայացրել են որպես «իսլամական տարածք, որը պիտի ազատագրել հայերի բռնազավթումից», հայտարարել են, որ «ի վերջո եկել է ժամանակը, որ Իրանը բարձրաձայնի ԼՂ-ի պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանին կատարած օժանդակությունների մասին» եւ Իրանի կառավարությանը կոչ են արել ինչպես Եմենի դեպքում «Ղարաբաղի ազատագրման հարցում» օժանդակություն ցուցաբերի «մուսուլման հարեւան»-ին:
Ավելի վաղ, ուրբաթ հունվարի 4-ին, Իրանի Արդաբիլ քաղաքի ուրբաթօրյա աղոթապետ Այաթոլլահ Սեյեդ Հասան Ամելին նույնպես իր քարոզներում լայնորեն անդրադարձել է Ղարաբաղի պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանի բանակին Իրանի ցուցաբերած ռազմական օժանդակություններին:
Իրանը պետական ու պաշտոնական մակարդակում շարունակ հայտարարել է Ղարաբաղի հակամարտության հարցում իր չեզոքությունն ու ընդգծել է բանակցությունների միջոցով հակամարտության խաղաղ կարգավորման անհրաժեշտությունը: Իսկ Արդաբիլ քաղաքում իսլամական հեղափոխության առաջնորդի ներկայացուցչի կողմից ուրբաթօրյա աղոթքի քաղաքական ու հոգեւոր նշանակություն ունեցող ամբիոնից Իրանի պաշտոնական դիրքորոշումներին հակառակ հայտարարություններ հնչեցվելն ու դրան զուգահեռ Թավիրզում անցկացված քննարկման բովանդակության հանրության սեփականություն դառնալն այն էլ մի երկրում, որտեղ նույնիսկ սոցիալական ցանցերում օգտատերերի գրառումները վերահսկվում են իշխանությունների կողմից եւ զգայուն հարցերում երկրի պաշտոնական դիրքորոշումներին հասակող գրառումներն անմիջապես հեռացվում են, կարող է միայն վկայել այն իրողության մասին որ Իրանն անուղղակի մեսիջներ հղելով իր դժգոհությունն է հայտնում Հայաստանի իշխանություններին: Իրանական հոգեբանության հետ ծանոթ ցանկացած փորձագետ կարող է հաստատել, որ մասնավորապես հարեւան երկրներին դժգոհության նման անուղղակի մեսիջներ հղելն Իրանի դիվանագիտության ավանդույթներից են համարվում:
Անցնող տարիների ընթացքում Իրան-Հայաստան հարաբերություններում դրական ու հուսադրիչ կողմերից մեկը եղել է քաղաքական հարաբերությունների բարձր մակարդակն ու շարունակ հայտարարվել է այն մասին, որ փորձ է կատարվում տնտեսական հարաբերությունները բարձրացնել քաղաքական հարաբերությունների մակարդակին: Մինչդեռ Հայաստանում «թավշյա հեղափոխությունից» հետո երկու երկրների հարաբերություններում արձանագրված զարգացումները վկայում են այն մասին, որ տնտեսական հարաբերությունները քաղաքական հարաբերությունների մակարդակին բարձրացնելու փոխարեն այս անգամ քաղաքական հարաբերություններն են, որ հետզհետե իջնում են տնտեսական հարաբերությունների մակարդակին:
Բացառելով երկու երկրների դեսպանների ջանքերը, որոնք ամեն գնով փորձել են իրենց առաքելության վայրերում հանդիպումներ կազմակերպելով ակտիվություն մտցնել երկու երկրների հարաբերություններում, ու նաեւ անցած սեպտեմբերին ՄԱԿ-ի ԳԱ-ի տարեկան նստաշրջանի ընթացքում ԻԻՀ նախագահի ու ՀՀ վարչապետի եւ երկու երկրների ԱԳ նախարարների հանդիպումները, վերջին 9 ամիսների ընթացքում երկու երկրի միջեւ հարաբերությունները գլխավորապես պահպանվել են նախարարների տեղակալների մակարդակում: Հայաստանում իշխանափոխությունից հետո Հայաստանի կառավարության որեւէ նախարար Իրան չի այցելել, իրանական կողմից վերջին անգամ նախարարի մակարդակում Հայաստան այց անցած հուլիսին իրականացրել է Իրանի էներգետիկայի նախարար Ռեզա Արդաքանիանը: Այս ընթացքում Իրան են այցելել միայն ՀՀ գլխավոր դատախազ Արթուր Դավթյանն ու ԱԱԾ պետ Արթուր Վանեցյանը: ՀՀ վարչապետի Իրան կատարելիք այցի մասին լուրերն էլ մնացել են հայտարարության մակարդակում:
Երբ անցած դեկտեմբերին ՄԱԿ-ի ԳԱ-ում քննարկման էր դրված մարդու իրավունքների հարցով Իրանի դեմ բանաձեւը Հայաստանը դեմ քվեարկեց դրան, իսկ Թուրքիան ու Ադրբեջանը չմասնակցեցին քվեարկությանը: Այդ օրերին սոցցացներում գրառումներ հայտնվեցին այն բովանդակությամբ, թե դա ինչպես է, որ Իրանի նախագահն ու նախարարները տարվա ընթացքում մի քանի անգամ ուղեւորվում են Թուրքիա եւ Ադրբեջան, որոնք միջազգային շրջանակներում չեն պաշտպանում Իրանին, իսկ անցնող 6 տարվա ընթացքում Իրանի նախագահը միայն մեկ անգամ (2016 թվականի դեկտեմբերին) այց է կատարել Երեւան, իսկ վերջին ամիսներին նույնիսկ նախարարների մակարդակում այցեր չեն եղել:
Հարցն ունի շատ հստակ մի պատասխան: Հակառակ Իրանի հետ հարաբերությունների նշանակության մասին բոլոր հավակնություններին Հայաստանի նոր իշխանությունները բոլորովին խորթ են իրանական հոգեբանությանը եւ այն ակնկալիքներին որ Իրանն ունի Հայաստանից:
Այսօր երբ Իրանն ԱՄՆ-ի կողմից խիստ պատժամիջոցների է ենթարկվել ու ամեն կերպ փորձում է շրջանցելով դրանք այլ երկրների հետ իր առեւտրական հարաբերությունների պահպանման համար ուղիներ գտնել, Իրանի արտաքին քաղաքականության եւ այլ երկրների հետ Իրանի հարաբերությունների մակարդակի գլխավոր չափորոշիչներից մեկն ԱՄՆ-ի պատժամիջոցների կապակցությամբ հստակ ու համարձակ դիրքորոշումներն են: Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը նոյեմբերին Թուրքիայի խորհրդարանում հայտարարեց, որ Անկարան չի հետեւելու Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի պատժամիջոցներին: Ադրբեջանի ԱԳ նախարարությունը 2018 թվականի գործունեության ամփոփիչ զեկույցում անուղղակի կերպով դատապարտել է այլ երկրների դեմ վերցվող միակողմանի քայլերն ու պատժամիջոցները: Մինչդեռ մեզ մոտ՝ Հայաստանում, ոչ միայն պետական մակարդակով դեռ որեւէ պաշտոնատար գոնե անուղղակի կերպով չի դատապարտել Իրանի դեմ պատժամիջոցները, այլեւ ՀՀ վարչապետի պաշտոնակատար Նիկոլ Փաշինյանն ԱԺ-ում հայտարարել է, որ Իրանի հետ սահմանը կարող է դե ֆակտո փակվել, իսկ բանկերի կողմից հարուցված խնդրին անդրադառնալով լվանալով կառավարության ձեռքերը հայտարարել է, որ բանկերը մասնավոր ընկերություններ են եւ կառավարությունը չի կարող որեւէ պարտավորություն ստանձնել: Դրան զուգահեռ մինչ Ադրբեջանը ակտիվորեն հյուսիս-հարավ միջանցքի լրացման համար իր այլընտրանքային ուղիներն է առաջարկում, Հայաստանի իշխանությունների պասիվ դիրքորոշման ու նաեւ հայաստանյան բանկերի հարուցած խնդիրների պատճառով (տես https://www.lragir.am/2018/12/18/404597/) Հայաստանը կամավոր կերպով ինքն իրեն զրկում է այդ միջանցքի օղակներից մեկը լինելու հնարավորությունից:
Այս պահին պաշտոնական Թեհրանը Երեւանից ԱՄՆ-ի պատժամիջոցների հետ կապված հստակ ու համարձակ դիրքորոշում է պահանջում, ինչը կարծես թե այսօր բացակայում է Հայաստանի իշխանությունների մոտ անորոշ ճակատագրի մատնելով հարավային հարեւանի հետ կենսական նշանակություն ունեցող հարաբերությունները:

Published in Լուրեր

Հայ-իրանական սահմանը դե ֆակտո փակվելու հնարավորության մասին նոյեմբերի 1-ին ազգային ժողովում Նիկոլ Փաշինյանի կատարած հայտարարությունը, կարելի է Հայաստանի արտաքին քաղաքականության կապակցությամբ նրա եզակի ճիշտ հայտարարություններից մեկը համարել:

Չեմ կարծում, որեւէ մեկը կարող էր պատկերացնել, որ աշխարհաքաղաքական իրավիճակների թելադրանքով հայ-իրանական սահմանը փակելու համար գեղեցիկ մի օր որեւէ հայ պաշտոնատար մեկնելով Մեղրի պիտի փականք դներ սահմանային անցակետի դռանը, բայց այն որ այդ սահմանը գնալով դե ֆակտո փակվում է կարծես թե իրականություն է դառնում:

Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարության հետ կապված իմ նախորդ գրառումներում կատարել եմ երկու հստակեցում: Նախ այն որ հայ-իրանական սահմանը կարող է դե ֆակտո փակվել միայն հայկական կողմի նախաձեռնությամբ եւ երկրորդ այն որ դա անպայմանորեն սահմանները ֆիզիկապես փակելու իմաստով չէ, ինչպես դա ընդհանրապես պատկերացվում է եւ տեղի է ունեցել Թուրքիայի դեպքում: Երբ խոսվում է սահմանները փակելու մասին դա նաեւ որեւէ առնչություն չունի երկու երկրների քաղաքացիների փոխայցելություններին: Օրինակ Թուրքիայի հետ պաշտոնական սահմանները փակ լինելով հանդերձ Ստամբուլից Երեւան թռիչքներ են իրականացվում եւ երկու երկրի քաղաքացիները ազատորեն այցելում են միմյանց երկրները: Ժամանակակից հասկացությամբ երկու երկրների միջեւ սահմանները դե ֆակտո փակ կարող են համարվել այն դեպքում, երբ նրանց միջեւ առեւտրաշրջանառության ճամբին լուրջ խոչընդոտներ են հարուցվում, տնտեսական վնաս պատճառելով կողմերին:

Բավարար հիմքեր կան ենթադրելու, որ նոյեմբերի սկզբին Նիկոլ Փաշինյանի կատարած կանխատեսումը այսօր գնալով իրականություն է դառնում: Խոսենք փաստերով:

Ա) Անցած ամիս սոցցաներում բարձրացվեց Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի պատժամիջոցների պատճառով Հայաստանում իրանցի գործարարների, այդ թվում նաեւ իրանահայերի բանկային հաշիվների շուրջ ծագած խնդիրների հարցը: Մի առ ժամանակ անց պարզվեց, որ իրանահայերի մասով կարծես թե հարցը կարգավորվել է, իսկ ծագումով իրանցի գործարարների արտարժութային հաշիվների հետ կապված բարդությունները ըստ երեւույթին շարունակվում են:

Բ) «Կասեցում» քաղաքացիական շարժման համակարգող, գործարար Սամսոն Գրիգորյանը Lragir.am-ի հետ զրույցում հաստատել է, որ հայկական գրեթե բոլոր բանկերը հրաժարվում են վճարումների փոխանցում կատարել Չինաստանից, արաբական երկրներից ու նաեւ այլ երկրներից գնված այն ապրանքների համար, որոնց ներկրումը Հայաստան իրականացվում է Իրանի հարավում գտնվող Բանդարաբաս նավահանգստի միջոցով եւ Իրանի տարածքով: Այդպիսով հայ ներկրողները պարտավորվում են Հայաստան ներկրումներն իրականացնել Փոթիի նավահանգստի միջոցով ու Վրաստանի տարածքով, որոշ դեպքերում ունենալով ոչ միայն ժամանակի, այլ նաեւ նյութական մեծ կորուստ:

Գ) Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւն օրեր առաջ հայտարարեց, որ այդ երկրի բանակին հաջողվել է հայ-ադրբեջանական սահմանի Նախիջեւանի ուղղությամբ գրավել ռազմավարական բարձունքներ, որոնց շնորհիվ ադրբեջանական ուժերի թիրախում են հայտնվել Հայաստանի ռազմավարական ճանապարհները: Որեւէ մեկը չի կարող կասկածել, որ Ալիեւի հայտարարությունը վերաբերում է Հայաստանն Իրանին միացնող ճանապարհին: Նկատի առնելով այն փաստը, որ անցած ամիսների ընթացքում Նախիջեւանական հատվածից արդեն քանի անգամ կրակոցներ են արձակվել Հայաստան-Իրան ճանապարհի մերձակայքում գտնվող Արենի գյուղի ուղղությամբ Ալիեւի հնչեցրած սպառնալիքը առավել քան երբեւե առարկայական է թվում: Ի դեպ, սպառնալիքը հավասարապես ուղղված է նաեւ հայ-իրանական գազատարին եւ Մեղրու տնտեսական ազատ գոտուն, որը կոչված է դառնալու Իրանը ԵՄ-ին եւ ԵԱՏՄ-ին միացնող հանգույցը:

Երկուշաբթի օրը Թեհրանում «Իրան-Հայաստան հարաբերություններ, առիթներ ու մարտահրավերներ» թեմայով քննարկում է տեղի ունեցել, որտեղ ինչպես միշտ հնչել են երկու երկրի մասնավորապես առեւտրա-տնտեսական հարաբերությունների հետ կապված իդեալական հայտարարություններ: Ինչ խոսք, որ ԱՄՆ-ի կողմից խիստ պատժամիջոցների ներքո հայտնված Իրանը չի կարող չողջունել հարեւան Հայաստանի հետ հարաբերությունների ընդլայնումը: Գնդակն այս պահին հայկական կողմի դաշտում է: Դժվար չէ ենթադրել, որ Հայաստանի իշխանությունները շուտով կանգնելու են (եւ կամ արդեն իսկ կանգնած են) Իրանի կամ ԱՄՆ-ի միջեւ ընտրություն կատարելու բարդ որոշման դիմաց: Հայաստանի իշխանությունների հայտարարություններն այն մասին թե Իրան-Հայաստան հարաբերությունները մեծ նշանակություն ունեն Հայաստանի համար, չի թվում որ կարող են ազդել ամերիկյան կողմի որոշման վրա, որը ինչպես Երեւանում հայտարարեց Սպիտակ տան ազգային անվտանգության խորհրդական Ջոն Բոլթոնը փորձում է «սեղմել Իրանի շուրջ օղակը»:

Ամերիկյան կողմը կարծես թե արդեն մշակած ունի Հայաստանի համար իր սեփական պլանը: Ի գին զիջումների դիմաց Արցախի հարցի լուծման Իրանի հետ փակ սահմանը փոխանակել եթե ոչ Ադրբեջանի, առնվազն Թուրքիայի հետ բաց սահմանով, ինչի պատճառով էլ հատկապես վերջին շրջանում ադրբեջանական (ինչու ոչ նաեւ Թուրքիայի) բանակը ակտիվացել է Նախիջեւանի հատվածում:

Published in Լուրեր